İşkence Suçu

İşkence, hem ulusal hem de uluslararası hukukta mutlak biçimde yasaklanmış, insan onuruna karşı işlenen en ağır suçlardan biridir. Bu suçla karşılaşan mağdurlar veya bir kamu görevlisi hakkında bu suçlamayla karşı karşıya kalan kişiler çoğu zaman "işkence ile eziyet arasındaki fark ne", "ceza ne kadar olur", "zamanaşımı var mı" gibi soruların cevabını arar. Bu yazıda işkence suçunun yasal dayanağı, unsurları, cezai sonuçları ve yargılama süreci güncel mevzuat ve Yargıtay uygulaması esas alınarak sade bir dille anlatılmaktadır.

İşkence Nedir?

İşkence, bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve bedensel veya ruhsal yönden acı çekmesine, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesine ya da aşağılanmasına yol açacak davranışları gerçekleştiren kamu görevlisinin cezalandırıldığı suçtur. Suç, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 94. maddesinde düzenlenmiştir.

İşkence, TCK'da "Kişilere Karşı Suçlar" başlığı altında yer almakla birlikte, korunan hukuki değer bakımından karma bir yapıya sahiptir: hem bireyin vücut dokunulmazlığı hem de insan haysiyeti ve adliyenin (kamu otoritesinin) saygınlığı korunmaktadır. Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrası "Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz" hükmünü içerir; işkence ayrıca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 3. maddesi ve Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşmesi ile de mutlak biçimde yasaklanmıştır.

İşkencenin Hukuki Dayanağı Nedir?

Suçun temel dayanağı TCK madde 94'tür:

• 1. fıkra: İnsan onuruyla bağdaşmayan davranışları gerçekleştiren kamu görevlisi, üç yıldan on iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı beş yıldan az olamaz.
• 2. fıkra: Suçun çocuğa, kendini savunamayacak durumdaki kişiye, gebe kadına veya görevi dolayısıyla avukata ya da diğer bir kamu görevlisine karşı işlenmesi hâlinde, ceza sekiz yıldan on beş yıla kadar hapistir.
• 3. fıkra: Fiilin cinsel yönden taciz şeklinde gerçekleşmesi hâlinde ceza on yıldan on beş yıla kadar hapistir.
• 4. fıkra: Suçun işlenişine iştirak eden diğer kişiler de kamu görevlisi gibi cezalandırılır.
• 5. fıkra: Suçun ihmali davranışla işlenmesi hâlinde, bu nedenle ceza indirimi yapılmaz.
• 6. fıkra: Bu suçtan dolayı zamanaşımı işlemez.

Ayrıca TCK madde 95, işkence fiillerinin mağdur üzerinde daha ağır sonuçlar doğurması hâlini ("neticesi sebebiyle ağırlaşmış işkence") düzenler. TCK madde 96'daki eziyet suçu ise işkenceye benzer fiilleri kapsar, ancak özgü bir suç değildir ve kamu görevlisi sıfatı aranmaz.

İşkencenin Şartları Nelerdir?

Özgü Suç Niteliği (Fail)

İşkence, ancak kamu görevlisi tarafından işlenebilen bir "özgü suçtur". Kamu görevlisi olmayan kişiler bu suçun doğrudan faili olamaz; ancak suçun işlenişine iştirak eden kişiler, TCK m. 94/4 uyarınca kamu görevlisi gibi cezalandırılır. Yargıtay uygulamasına göre, işkence suçunda failin ayrıca zor kullanma yetkisine sahip olması şart değildir; bu, aşağıda açıklanan "zor kullanma yetkisinin sınırının aşılması" suçundan önemli bir farktır.

Fiil

Fail, mağdurun insan onuruyla bağdaşmayan biçimde bedensel veya ruhsal acı çekmesine, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesine ya da aşağılanmasına yol açacak bir davranışta bulunmalıdır. Bu davranışlar esasında kasten yaralama, hakaret, tehdit veya cinsel taciz niteliği taşıyabilir.

Sistematik ve Süreç İçinde İşlenme Şartı

Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre işkence oluşturan fiillerin, ani bir hareketle değil, belli bir süreç içinde sistematik biçimde gerçekleştirilmesi gerekir. Bu husus, aynı hareketin defalarca tekrarlanması anlamına gelmez; farklı nitelikte fiiller olsa dahi bir bütün hâlinde mağdurun bedensel/ruhsal acı çekmesine yol açıyorsa işkence suçu oluşabilir. Sistematik olmayan, ani bir şekilde gerçekleşen fiiller ise kasten yaralama, hakaret gibi bağımsız suçları oluşturur.

Kast

İşkence suçu kasten işlenebilir; failin, davranışının mağdurda belirtilen etkilere yol açacağını bilmesi ve istemesi yeterlidir. Kanun, işkencenin belirli bir saikle (bilgi almak, cezalandırmak vb.) işlenmesini şart koşmamıştır.

Kamu Görevi ile Fiil Arasında Nedensellik Bağı

İşkence suçunun oluşabilmesi için, failin kamu görevi ile gerçekleştirdiği fiil arasında bir nedensellik bağı bulunmalıdır. Fail, görevini yaparken bu fiili işlemişse işkence suçu; davranışın görevle herhangi bir bağı yoksa (fail kamu görevlisi olsa bile) TCK m. 96'daki eziyet suçu gündeme gelir.

İşkenceyle İlgili Önemli Kavramlar

İşkence – Eziyet Ayrımı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'na göre, işkence teşkil eden fiillerin kamu görevlisi olmayan kişilerce ya da göreviyle bağlantısı olmaksızın kamu görevlisi tarafından işlenmesi hâlinde eziyet (TCK m. 96) suçu oluşur. Eziyet, özgü bir suç değildir; herkes tarafından işlenebilir.

İşkence – Zor Kullanma Yetkisinin Sınırının Aşılması Ayrımı

TCK m. 256'da düzenlenen "zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması suretiyle kasten yaralama" suçu ile işkence suçu bazı ortak noktalara sahip olsa da, Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu iki suçu şu ölçütlerle ayırmaktadır: işkencede korunan öncelikli değer insan onuru iken, diğerinde kamu idaresinin disiplini ve güvenilirliğidir; işkencede failin zor kullanma yetkisine sahip olması şart değilken, diğer suçta faildeki bu yetki aranır; işkence maddi veya manevi müdahalelerle işlenebilirken, diğer suç yalnızca maddi müdahalelerle işlenebilir; ayrıca işkence sistematik bir süreç gerektirirken, zor kullanma yetkisinin aşılması ani bir eylemle de gerçekleşebilir.

İhmali Davranışla İşlenmesi ve Amirin Sorumluluğu

TCK m. 94/5 uyarınca işkencenin ihmali davranışla işlenmesi hâlinde ceza indirimi yapılmaz. Yargıtay uygulamasına göre, bir kamu görevlisinin, bir başka kamu görevlisinin işkence uyguladığını bilmesine veya görmesine rağmen buna engel olmaması hâlinde (özellikle amiri konumundaysa), bu kişi de aynı madde uyarınca sorumlu tutulabilir.

Zamanaşımının İşlememesi

TCK m. 94/6, işkence suçunda dava ve ceza zamanaşımının işlemeyeceğini açıkça hükme bağlamıştır. Bu, Türk hukukunda oldukça istisnai bir düzenlemedir ve işkencenin ağırlığına verilen özel önemi yansıtır.

İşkencenin Sonuçları Nelerdir?

| Hâl | Ceza | | --- | --- | | Temel hâl | 3 yıldan 12 yıla kadar hapis | | Kadına karşı işlenmesi | Alt sınır 5 yıldan az olamaz | | Çocuğa, savunmasız kişiye, gebe kadına veya avukata/kamu görevlisine görevi nedeniyle | 8 yıldan 15 yıla kadar hapis | | Cinsel taciz şeklinde işlenmesi | 10 yıldan 15 yıla kadar hapis | | Neticesi sebebiyle ağırlaşmış (m. 95/1) | İlgili ceza yarı oranında artırılır | | Neticesi sebebiyle ağırlaşmış (m. 95/2) | İlgili ceza bir kat artırılır | | Kemik kırılmasına neden olması (m. 95/3) | 8 yıldan 15 yıla kadar hapis | | İşkence sonucu ölüm (m. 95/4) | Ağırlaştırılmış müebbet hapis |

Suça iştirak eden kişiler, kamu görevlisi olmasalar dahi kamu görevlisi gibi cezalandırılır. Cezanın somut miktarı; fiilin süresi ve yoğunluğu, mağdurun durumu, failin kastının niteliği gibi unsurlara göre mahkemece belirlenir; her dosyanın kendine özgü koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

İşkence Hangi Durumlarda Gündeme Gelir?

Uygulamada sık karşılaşılan örnekler şunlardır (aşağıdaki örnekler tamamen genel bilgilendirme amaçlıdır, gerçek bir olaya işaret etmez):

• Gözaltı veya nezarethanede bulunan bir şüpheliye, ifade almak amacıyla sistematik biçimde fiziksel şiddet uygulanması.
• Cezaevi personelinin, bir hükümlü veya tutukluya belirli bir süreç içinde tekrar eden kötü muamelede bulunması.
• Bir kamu görevlisinin, görevi nedeniyle elinde bulundurduğu bir kişiyi aşağılayıcı ve onur kırıcı muamelelere maruz bırakması.
• Askeri veya idari gözetim altındaki bir kişiye, cezalandırma amacıyla süreklilik arz eden baskı uygulanması.

İşkence İçin Başvuru, Şikayet veya Dava Süreci

İşkence, şikâyete tabi olmayan bir suçtur; savcılık, olayı öğrendiğinde resen soruşturma başlatır. Süreç genellikle şu şekilde ilerler:

1. İhbar veya tespit: Süreç, mağdurun kendisinin veya yakınlarının ihbarı, adli muayene sırasında ortaya çıkan bulgular ya da CMK gereği yapılan gözaltı kontrolleri sırasında başlar.

1. Savcılık soruşturması: Cumhuriyet savcısı; mağdur ve tanık ifadeleri, adli tıp raporları, gözaltı ve nezarethane kayıtları gibi delilleri toplar.

1. İddianame: Yeterli şüphe oluşursa savcılık iddianame düzenleyerek kamu davası açar.

1. Kovuşturma (yargılama): Dava, ağır ceza mahkemesinde görülür; mağdur katılan sıfatıyla davaya katılabilir.

1. Karar ve kanun yolları: Mahkeme kararına karşı istinaf ve gerekirse temyiz yoluna başvurulabilir.

İç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra, mağdurun Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru ya da uluslararası mekanizmalara (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi) başvurma imkânı da bulunabilir.

Süreler ve Zamanaşımı

İşkence suçunda, TCK m. 94/6 uyarınca dava ve ceza zamanaşımı işlemez. Bu, suçun işlendiği tarihten ne kadar süre geçerse geçsin, soruşturma ve kovuşturmanın her zaman mümkün olduğu anlamına gelir. Suç şikâyete tabi olmadığından ayrıca bir şikâyet süresi de bulunmaz.

Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Kurum

İşkence suçunda öngörülen ceza üst sınırı on yılı aştığından (nitelikli hallerde on beş yıla, ölüm hâlinde ağırlaştırılmış müebbet hapse kadar çıkabildiğinden), 5235 sayılı Kanun'un 12. maddesi uyarınca bu suça ağır ceza mahkemesi bakmaktadır. Yetkili mahkeme, genel kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesidir.

Deliller ve Belgeler

Bu tür dosyalarda sıklıkla başvurulan delil ve belgeler şunlardır:

• Adli tıp raporları (fiziksel ve psikolojik değerlendirme dahil)
• Gözaltı ve nezarethane giriş-çıkış kayıtları
• Nezarethane ve sorgu odası kamera görüntüleri (varsa)
• Doktor muayene tutanakları (gözaltı öncesi ve sonrası)
• Tanık ifadeleri (diğer gözaltındakiler, görevliler)
• Psikolojik/psikiyatrik değerlendirme raporları

Sık Yapılan Hatalar

Uygulamada sık karşılaşılan hatalardan bazıları şunlardır:

• İşkence ile eziyet veya kasten yaralama suçlarının karıştırılması sonucu yanlış suç vasfıyla şikâyet veya savunma yapılması.
• Gözaltı öncesi ve sonrası doktor muayenelerinin talep edilmemesi veya bu raporlara itiraz edilmemesi.
• Mağdurun ifadesinin, hukuki destek almadan ve gerekli hassasiyet gösterilmeden alınması.
• Sistematik/süreç unsurunun ispatı için gerekli delillerin (kamera kayıtları, kayıt defterleri) zamanında talep edilmemesi.
• Amirin sorumluluğuna ilişkin TCK m. 94/5 kapsamındaki iddiaların gözden kaçırılması.

Avukat Desteğinin Önemi

İşkence davaları; özgü suç niteliğinin doğru tespiti, sistematik fiil unsurunun ispatı, eziyet ve zor kullanma yetkisinin sınırının aşılması suçlarıyla sınırların doğru çizilmesi bakımından son derece teknik ve hassas bir yapıya sahiptir. Bir ceza avukatının süreci en başından, mağdurun adli muayenesinden itibaren takip etmesi; delillerin zamanında toplanması, gerekli raporların talep edilmesi ve gerektiğinde itiraz ile kanun yollarının süresinde kullanılması bakımından önem taşıyabilir. Her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut olayın bir hukukçu tarafından ayrıca değerlendirilmesi tavsiye edilir.

Sık Sorulan Sorular

İşkence suçunun cezası kaç yıldır?

Temel hâlde üç yıldan on iki yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Nitelikli hallerde ceza sekiz yıldan on beş yıla kadar, işkence sonucu ölüm hâlinde ise ağırlaştırılmış müebbet hapse kadar çıkabilir.

İşkence suçunu herkes işleyebilir mi?

Hayır. İşkence, ancak kamu görevlisi tarafından işlenebilen özgü bir suçtur. Kamu görevlisi olmayan kişiler ancak iştirakçi olarak sorumlu tutulabilir ve kamu görevlisi gibi cezalandırılır.

İşkence ile eziyet arasındaki fark nedir?

İşkence, kamu görevlisi tarafından görevi ile bağlantılı olarak işlenen özgü bir suçtur. Eziyet ise özgü bir suç değildir; kamu görevlisi olmayan kişilerce veya kamu görevlisi tarafından görevle ilgisi olmaksızın işlenen benzer fiilleri kapsar.

İşkence suçunda zamanaşımı var mı?

Hayır. TCK m. 94/6 uyarınca bu suçta dava ve ceza zamanaşımı işlemez.

İşkence suçu şikâyete tabi midir?

Hayır. Savcılık, olayı öğrendiğinde resen soruşturma başlatır.

İşkence davasında hangi mahkeme görevlidir?

Ağır ceza mahkemesi görevlidir.

Bir kamu görevlisinin işkenceyi engellememesi suç mudur?

Evet. Bir kamu görevlisinin, başka bir kamu görevlisinin işkence uyguladığını bilip buna engel olmaması hâlinde, özellikle amiri konumundaysa TCK m. 94/5 uyarınca sorumlu tutulabilir.

İşkence suçunda mağdur nereye başvurabilir?

Mağdur, savcılığa ihbar veya şikâyette bulunabilir; iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru gibi ek hukuki yollara da başvurabilir.

Konuyla İlgili Yargıtay Kararları

Aşağıdaki kararlar, işkence suçuna ilişkin güncel Yargıtay uygulamasından örneklerdir. Her kararın kendi somut olay koşulları bulunduğu unutulmamalıdır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/269, K. 2017/108, 28.02.2017

Kararda, işkence suçu ile zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması suretiyle kasten yaralama suçunun birbirinden ayrıldığı temel noktalar; korunan hukuki değer, failin zor kullanma yetkisine sahip olup olmaması, maddi/manevi müdahale ayrımı ve sistematik işleniş unsuru bakımından ayrıntılı şekilde ortaya konmuştur. Karara bakınız

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2018/565, K. 2021/524, 04.11.2021

Kararda, işkence suçunun manevi unsurunun kast olduğu, kanunun belirli bir saikle işlenmesini aramadığı; korkutmak, otoritesini göstermek, ayrımcılık yapmak veya cezalandırmak gibi amaçlarla işlenen fiillerin işkence suçunu oluşturabileceği belirtilmiştir. Karara bakınız

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2021/90, K. 2023/60, 01.02.2023

Kararda, failin kamu görevi ile gerçekleştirdiği fiil arasında nedensellik bağı bulunması hâlinde işkence suçunun, davranışın görevle herhangi bir bağının bulunmadığı hâllerde ise TCK m. 96'daki eziyet suçunun oluşacağı vurgulanmıştır. Karara bakınız

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E. 2020/978, K. 2020/15091, 07.07.2020

Kararda, bir kamu görevlisinin, bir başka kamu görevlisinin işkence uyguladığını bilmesine veya görmesine rağmen buna engel olmaması hâlinde, özellikle amiri konumundaysa TCK m. 94/5 uyarınca sorumlu tutulabileceği; işkence, eziyet ve insan haysiyetiyle bağdaşmayan muamele kavramları arasındaki yoğunluk farkına da değinilmiştir. Karara bakınız

Sonuç

İşkence, TCK m. 94'te düzenlenen ve yalnızca kamu görevlisi tarafından işlenebilen özgü bir suçtur. Temel cezası üç yıldan on iki yıla kadar hapis olup, nitelikli hallerde on beş yıla, ölüm meydana gelmesi hâlinde ise ağırlaştırılmış müebbet hapse kadar çıkabilir. Suç şikâyete tabi olmayıp ağır ceza mahkemesinde görülür; kanunda öngörülen istisnai bir düzenlemeyle bu suçta zamanaşımı işlemez. Bu yazıda yer alan bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımaktadır; her somut olayın kendi koşulları içinde bir hukukçu tarafından ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut hukuki durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.