Anlaşmalı Boşanma Nedir? Şartları ve Süreci
Anlaşmalı boşanma, eşlerin evliliği sona erdirme konusunda ortak iradeye sahip olduğu, boşanmanın mali sonuçları ile varsa çocukların durumu hakkında da anlaştığı boşanma türüdür. Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrasında düzenlenen bu yol, çekişmeli boşanmaya göre genellikle daha kısa sürede ve daha az yıpratıcı bir süreçte sonuçlanır.
Ancak "anlaşmalı" olması, davanın otomatik olarak sonuçlanacağı anlamına gelmez. Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi, iradelerin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanma protokolünü uygun bulması gerekir. Bu yazıda anlaşmalı boşanmanın şartlarını, protokolün içeriğini ve sürecin nasıl işlediğini ele alıyoruz.
Anlaşmalı Boşanma Nedir?
Anlaşmalı boşanma, evlilik birliğinin eşlerin ortak başvurusu veya bir eşin diğerinin açtığı davayı kabul etmesi yoluyla sona erdirilmesidir. Kanun, bu durumda evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağını öngörür. Yani taraflar kusur tartışması yapmadan, boşanmanın sonuçları üzerinde uzlaşarak davayı sonuçlandırabilir.
Bu yönüyle anlaşmalı boşanma, tarafların birbirini suçlamak yerine evliliği birlikte sonlandırma iradesini ortaya koyduğu bir süreçtir. Sürecin temelinde, boşanmanın kendisi kadar, boşanmanın doğuracağı mali ve kişisel sonuçlar üzerindeki mutabakat da yer alır.
Anlaşmalı Boşanmanın Şartları
Anlaşmalı boşanma yoluna gidilebilmesi için birkaç şartın bir arada gerçekleşmesi gerekir:
Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması. Kanun, anlaşmalı boşanma imkânından yararlanabilmek için evlilik süresinin en az bir yıl olmasını arar. Bu süre dolmadan açılan davalar anlaşmalı boşanma hükümlerine göre sonuçlandırılamaz; böyle bir durumda çekişmeli boşanma yoluna başvurulması gerekir.
Eşlerin birlikte başvurması veya birinin diğerinin davasını kabul etmesi. Taraflar ya doğrudan birlikte dava açar ya da bir eş dava açtıktan sonra diğer eş bu davayı kabul eder.
Boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu konusunda anlaşma sağlanmış olması. Nafaka, tazminat, ev eşyalarının paylaşımı gibi mali konular ile varsa çocukların velayeti, nafakası ve kişisel ilişki düzeni hakkında tarafların üzerinde anlaştığı bir düzenleme bulunmalıdır.
Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi. Hâkim, eşlerin boşanma iradesini serbestçe açıkladığından emin olmak için duruşmada tarafları yüz yüze dinler. Bu, anlaşmalı boşanmanın vazgeçilmez bir unsurudur; taraf vekilleri hazır olsa dahi eşlerin kendilerinin de duruşmada bulunması gerekir.
Hâkimin protokolü uygun bulması. Hâkim, tarafların üzerinde anlaştığı düzenlemeyi; tarafların ve varsa çocukların menfaatini gözeterek inceler. Gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; bu değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya karar verilir.
Görüldüğü gibi anlaşmalı boşanma, tarafların iradesine bırakılmış serbest bir süreç değil, mahkemenin denetimine tabi bir yargılamadır.
Anlaşmalı Boşanma Protokolü Nedir, Neler İçermelidir?
Anlaşmalı boşanma protokolü, tarafların boşanmanın sonuçları konusunda vardıkları mutabakatı yazılı hâle getirdikleri belgedir. Dava dilekçesiyle birlikte mahkemeye sunulur ve hâkimin onayına tabidir.
Protokolde genellikle şu konulara yer verilir:
- Boşanma kararı verilmesi konusunda tarafların mutabakatı
- Varsa yoksulluk nafakası ve tedbir nafakasına ilişkin düzenleme
- Varsa maddi ve manevi tazminat talepleri
- Müşterek çocuk bulunması hâlinde velayetin kime bırakılacağı
- Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair düzenleme
- İştirak nafakası (çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılım)
- Ev eşyası, araç gibi taşınırların paylaşımı
- Varsa diğer mali hususlar
Protokolün taraflarca imzalanmış olması, hâkimin bu metni aynen onaylayacağı anlamına gelmez. Hâkim, özellikle çocuğun üstün yararı açısından protokolde değişiklik talep edebilir. Bu nedenle protokolün, somut aile koşulları gözetilerek, hukuken tutarlı ve gerçekçi biçimde hazırlanması önem taşır.
Anlaşmalı Boşanma Davası Nasıl Açılır?
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemeleridir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla davaya bakar. Yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Örneğin Alanya'da ikamet eden veya son altı aydır Alanya'da birlikte yaşayan eşler için Alanya Aile Mahkemesi yetkilidir.
Dava Kim Tarafından Açılabilir?
Anlaşmalı boşanma, eşlerden birinin dava açması ve diğerinin bu davayı kabul etmesi ya da eşlerin birlikte başvurması şeklinde gerçekleşir. Uygulamada taraflar çoğu zaman ortak bir dilekçeyle ve hazırladıkları protokolle birlikte başvurur.
Gerekli Belgeler
Dava dilekçesi ile birlikte genellikle nüfus cüzdanı fotokopileri, evlilik cüzdanı, varsa çocuklara ait belgeler ve imzalanmış boşanma protokolü mahkemeye sunulur. Somut dosyanın özelliğine göre ek belge talep edilebilir.
Arabuluculuk Şart mı?
Boşanma davaları, dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir. Yani anlaşmalı boşanma davası açmadan önce arabuluculuğa başvurma zorunluluğu bulunmamaktadır.
Anlaşmalı Boşanma Ne Kadar Sürer?
Anlaşmalı boşanma davaları, taraflar arasında uyuşmazlık bulunmaması ve protokolün hâkim tarafından uygun bulunması hâlinde genellikle tek celsede sonuçlanabilir. Ancak bu süre; mahkemenin iş yüküne, duruşma gününün belirlenmesine, protokolde hâkimin değişiklik talep edip etmemesine ve tarafların bu değişikliklere ne kadar sürede uyum sağladığına göre değişebilir. Bu nedenle kesin bir süre vermek doğru değildir; her dosyanın kendine özgü koşulları vardır.
Anlaşmalı Boşanmadan Çekişmeli Boşanmaya Dönüşebilir mi?
Evet. Taraflar duruşmada anlaştıkları protokolden vazgeçebilir, hâkimin önerdiği değişiklikleri kabul etmeyebilir veya duruşmaya gelmeyebilir. Bu gibi durumlarda dava, anlaşmalı boşanma hükümleri çerçevesinde sonuçlanamaz ve yargılama çekişmeli boşanma sürecine dönüşebilir. Bu noktada kusur, delil ve tazminat gibi hususların ayrıca incelenmesi gerekir.
Karara Karşı Kanun Yoluna Başvurulabilir mi?
Anlaşmalı boşanma kararına karşı da istinaf yoluna başvurma imkânı bulunmaktadır. Ancak taraflar protokolü kabul edip hâkim önünde beyanda bulunduktan ve karar bu doğrultuda verildikten sonra, kural olarak kendi kabul ettikleri düzenlemeye karşı itirazda bulunmaları güçleşir. Buna karşın, kararın usule veya esasa aykırı verildiğine ilişkin somut bir durum varsa kanun yoluna başvuru her zaman mümkündür.
Sıkça Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma için evliliğin ne kadar sürmüş olması gerekir? Kanuna göre anlaşmalı boşanma yoluna gidilebilmesi için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bu süre dolmadan açılan davalarda çekişmeli boşanma hükümleri uygulanır.
Anlaşmalı boşanma protokolü mahkemeyi bağlar mı? Hayır. Hâkim, protokolü tarafların ve varsa çocukların menfaatini gözeterek inceler; gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Taraflar bu değişiklikleri kabul ederse boşanmaya karar verilir.
Anlaşmalı boşanmada duruşmaya katılmak zorunlu mu? Evet. Hâkimin, tarafların boşanma iradesini serbestçe açıkladığına kanaat getirebilmesi için eşleri bizzat dinlemesi gerekir. Bu nedenle tarafların duruşmada hazır bulunması aranır.
Anlaşmalı boşanmada nafaka ve tazminattan feragat edilebilir mi? Taraflar protokolde bu yönde bir düzenlemeye yer verebilir. Ancak bu tür taleplerin hukuki sonuçları somut duruma göre değerlendirilmelidir; feragatin kapsamı ve sonuçları dosyanın özelliklerine göre değişebilir.
Anlaşmalı boşanmada velayet nasıl belirlenir? Taraflar protokolde velayete ilişkin bir düzenleme öngörse dahi, hâkim bu konuda çocuğun üstün yararını esas alarak değerlendirme yapar ve gerekli gördüğü değişiklikleri talep edebilir.
Anlaşmalı boşanma sonradan iptal edilebilir mi? Kesinleşmiş bir boşanma kararının iptali, ancak kanunda öngörülen kanun yolları veya istisnai hukuki imkânlar çerçevesinde mümkündür. Bu konu somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Anlaşmalı boşanma davasında avukat tutmak zorunlu mu? Hukuken avukatla temsil zorunlu değildir. Ancak protokolün hukuken doğru ve dosyanın özelliklerine uygun şekilde hazırlanması, sürecin sağlıklı ilerlemesi açısından önemlidir.
Hukuki Bilgilendirme Notu: Bu makale genel bilgilendirme amacı taşımaktadır ve somut bir hukuki durum için görüş niteliği taşımaz. Her aile hukuku uyuşmazlığının kendine özgü koşulları bulunduğundan, dosyanızın ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.